Testament cz.IV - testament allograficzny

Trzecią formą testamentu zwykłego jest testament allograficzny. Ta forma testamentu określana jest czasami jako forma testamentu urzędowego z uwagi na to, że podczas jego sporządzaniu wymagana jest obecność osoby pełniącej funkcje publiczną. Taka forma testamentu powinna dawać spadkodawcy korzyści porównywalne z tymi jakie daje testament notarialny. Ponieważ Kodeks cywilny wymaga dopełnia szeregu formalności, jak również oświadczenie spadkodawcy nie zawsze przyjmowane jest przez osobę o odpowiednich kwalifikacjach, w praktyce bardzo często zdarzają się przypadki nieważności testamentu allograficznego. 

Art. 951 kodeksu cywilnego, który reguluje kwestie testamentu allograficznego, wskazuje, iż dla jego ważności niezbędne jest dopełnienie następujących formalności:

1. ustne oświadczenie woli prze spadkodawcę wobec odpowiedniej osoby urzędowej i dwóch świadków,
2. spisanie woli testatora w protokole z podaniem daty jego sporządzenia,
3. odczytanie spadkodawcy protokołu w obecności świadków,
4. podpisanie odczytanego protokołu przez spadkodawcę, osobę urzędową i świadków testament.

Testament allograficzny jest nazywany testamentem administracyjnym ze względu na obecność organów administracyjnych przy jego sporządzaniu. Testament ten różni się od testamentu własnoręcznego tym, że testator oświadcza swoją ostatnią wolę wobec osoby urzędowej. Warunkiem ważności testamentu allograficznego, jest złożenie przez spadkodawcę ustnego oświadczenia woli. Wymaganiu temu nie czyni zadość odczytanie spadkodawcy sporządzonego wcześniej- pod jego nieobecność- pisemnego projektu testamentu i oświadczenie przez spadkodawcę, że to co mu odczytano uznaje za swoją ostatnią wolę. 

Organy uprawnione do odebrania oświadczenia:

• wójt/ burmistrz/prezydent miasta,
• starosta
• marszałek województwa,
• sekretarz powiatu albo gminy,
• kierownik urzędu stanu cywilnego.

Katalog osób urzędowych trzeba interpretować ściśle. Należy wykluczyć złożenie przez spadkodawcę oświadczenia przed zastępcami lub osobami działającymi z upoważnienia osoby urzędowej. 

Zadaniem osoby urzędowej jest przyjęcie oświadczenia ostatniej woli od spadkodawcy testamentu, w szczególności poprawne spisanie protokołu. Obecność osoby urzędowej jest wymagana w czasie składnia oświadczenia woli prze testatora. Sytuacja, w której osoba urzędowa przybywa dopiero na czas odczytania protokołu skutkuje nieważnością testamentu.  

Świadkami testatora nie może być:

• osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnej,
• osoba niewidoma, głucha lub niema,
• osoba, która nie może czytać i pisać,
• osoba, która nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament,
• osoba skazana prawomocnym wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.

Jest to tzw. bezwzględna niezdolność do bycia świadkiem. W sytuacji, gdy jedna z wyżej wymienionych osób pełniłaby rolę świadka, testament jest bezwzględnie nieważny. Wyjątek dotyczy osoba, niewładającej językiem, w którym testator oświadcza swoją wolę. Otóż, jeżeli testator złożył oświadczenie w języku znanym świadkowi, testament jest ważny.

Zgodnie z art. 957§ 1 Kodeksy cywilnego, nie może być świadkiem przy sporządzeniu testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, jak również:

• małżonek tej osoby,
• jej krewny lub powinowaty pierwszego i drugiego stopnia,
• osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.

Jeżeli świadkiem była jedna z wyżej wymienionych osób, nieważne jest tylko to postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym, albo osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. W przypadku, gdy z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez takiego rozrządzenia spadkodawca nie sporządziłby testamentu określonej treści, nieważny jest cały testament. 

Oświadczenie spadkodawcy spisane w formie testamentu

Oświadczenie ostatniej woli spadkodawcy podlega spisaniu w protokole, który powinien precyzyjnie odzwierciedlać wolę spadkodawcy. Ponieważ sporządzanie protokołu jest czynnością czysto techniczną, może zostać przeprowadzone przez dowolną osobę, czyli:

• osobę urzędową,
• jednego ze świadków,
• osobę trzecią.

Jeżeli protokolantem nie jest osoba urzędowa ani świadek testamentu, to protokolant nie musi być obecny przy składaniu oświadczenia woli. Protokół może spisać  osoba, dla której została przewidziana w testamencie korzyść majątkowa, pod warunkiem, że nie pełni roli świadka.  Protokół może zostać spisany ręcznie lub przy wykorzystaniu urządzanie technicznego, ostatecznie powinien mieć postać materialną. nad prawidłowym spisaniem protokołu czuwa osoba urzędowa. Protokół powinien być opatrzony datą, odczytany w obecności świadków oraz podpisany przez spadkodawcę osobę urzędową oraz świadków. Jeżeli spadkodawca nie może się podpisać, należny to zaznaczyć  w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu. 

Czytaj więcej »

Testamenty cz. III - Testament notarialny

Testament sporządzony w formie aktu notarialnego daje spadkodawcy wysoki stopnień bezpieczeństwa wyrażającego się w zgodności treści testamentu z rzeczywistą wolą spadkodawcy. Udział notariusza chroni testatora przed dokonaniem rozrządzeń sprzecznych z prawem oraz przed nieprecyzyjnym sformułowaniem poszczególnych rozrządzeń. Jako akt notarialny testament musi odpowiadać ustawowym wymogom przewidzianymi dla takiego aktu. Jakie są to wymogi? Zapraszam do dalszej lektury.

Art. 950 Kodeksu cywilnego przewiduje możliwość sporządzenia testamentu zwykłego w formie aktu notarialnego. Jednak, KC nie określa wymagań formalnych, jakim ma odpowiadać taki testament. Oznacza to odesłanie do przepisów ustawy  z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, w szczególności do art. 79-95. Zatem testament sporządzony zgodnie z art 950 Kodeksy cywilnego jest jednym z wielu aktów notarialnych, różniących się od innych jedynie treścią, gdyż zwiera rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci. 

Jakie są przesłanki ważności aktu notarialnego? Art. 92§ 1  Prawo o notariacie wymienia przesłanki wymagane dla ważności każdego aktu notarialnego i brak choćby jednej z nich powoduje, że nie ma zachowanej formy aktu notarialnego. Akt notarialny zawierający testament powinien obejmować następujące elementy:

1. dzień, miesiąc i rok sporządzenia, a w razie potrzeby luz żądanie stron - godzinę i minutę rozpoczęcia i podpisania testamentu, 
2. imię, nazwisko i siedzibę kancelarii notariusza, a jeżeli testament sporządził zastępcą notariusza - również imię i nazwisko zastępcy,
3. imię i nazwisko, imię rodziców, miejsce zamieszkania testatora, a także innych osób obecnych przy jego sporządzeniu, w tym biegłego i zaufanej osoby,
4. treść rozrządzeń testamentowych,
5. stwierdzenie, że akt notarialny został odczytany, przyjęty i podpisany,
6. podpis testatora, notariusza i osób obecnych przy sporządzeniu testamentu - jeżeli testator nie umie lub nie może się podpisać, to w akcie notarialnym należy wyraźnie zaznaczyć, że spadkodawca nie podpisał testamentu i podać przyczyny braku podpisu.

Przepisy nie tyko wskazują przesłanki ważności aktu notarialnego, ale również wskazują obowiązki notariusza w zakresie sporządzenia testamentu w formie aktu notarialnego, które obejmują:

•  stwierdzenie tożsamości osób biorących udział w czynności notarialnej,
• udzielenie testatorowi niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej,
• czuwanie nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób dla których czynność notarialna może powodować skutki prawne.

Notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnych, jeżeli poweźmie wątpliwość co do zdolności do czynności prawnych testatora. W przypadku, gdy testament dotyczy samego notariusza, jego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej bez ograniczenia stopnia pokrewieństwa, krewnych lub powinowatych w linii bocznej do trzeciego stopnia włącznie lub, gdy osoby są związane z notariuszem z tytułu przysposobienia, opieki, kurateli lub będących w bliskich z nim stosunkach, notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnych. 

Szczególną regulację ustawa Prawo o notariacie przewiduje w zakresie sporządzenia testamentu przez osoby, które nie znają języka polskiego, osoby, które są głuche, nieme, głuchonieme, niewidome.

Odmowa sporządzenia prze notariusza testamentu jest zaskarżalna zażaleniem skierowanym do sądu okręgowego właściwego ze względu na miejsce położenia kancelarii notarialnej. 

Warto wspomnieć, iż sporządzenie testamentu notarialnego może nastąpić nie tylko w kancelarii notarialnej, ale także (jak wskazuje art. 87 § 2 PrNot) , jeżeli uzasadniają to szczególne okoliczności - poza nią. 

Naruszenie przepisów ustawy Prawo o notariacie w zakresie sporządzenia testamentu notarialnego powoduj zawsze nieważność bezwzględną testamentu. Inna sankcja nie wynika ani z przepisów Prawa o notariacie ani  art. 950 Kodeksu cywilnego. 

Testament notarialny stanowi dla spadkodawcy prawdopodobnie najkorzystniejszą formę wyrażenia ostatniej woli. Ze względu na obecność notariusza niebezpieczeństwo sporządzenia testamentu nieważnego, zwierającego nieprecyzyjne postanowienie jest bardzo małe z uwagi na fakt, iż przy dokonywaniu czynności notarialnych notariusz jest obowiązany czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów testatora oraz osób, dla których czynność ta może powodować skutki prawne. Notariusz jest również obowiązany udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej. Korzyścią płynąca z dokonania ostatniej woli w formie aktu notarialnego  jest trudność obalenia testamentu, a także ograniczona możliwość jego sfałszowania, zniszczenia lub ukrycia.

Czytaj więcej »

Testamenty cz. II - testament własnoręczny (holograficzny)

Testament własnoręczny nie cieszy się w społeczeństwie zbyt dobrą sławą, ponieważ uważa się, że testament sporządzony ręką testatora jest mniej "profesjonalny" niż np. testament notarialny. Tymczasem kodeks cywilny regulujący kwestie testamentów nie dzieli ich na lepsze lub gorsze. Wydawać by się mogło, że forma testamentu własnoręcznego nie została obwarowana przez ustawodawcę szczególnie wymagającymi obostrzeniami. Jednak problemy jakie nastręczyć może konieczność ustalenia cechy własnoręczności rozmywa to mylne wyobrażenie.

Sporządzenie testamentu własnoręcznego nie wymaga dla swojej ważności obecności świadków, a spadkodawca może zachować w tajemnicy zarówno fakt jego sporządzenia, jak i jego treść.

Kto może sporządzić testament własnoręczny ? Forma ta dostępna jest wyłącznie dla osób umiejących i mogących pisać i czytać. Umiejętności te są niezbędne do świadomego spisania testamentu i dokonania jego weryfikacji. Warto wspomnieć, iż testament własnoręczny nie musi zostać napisany w jednym dniu. Testator może spisywać poszczególne jego części w pewnych odstępach czasowych, w tym dokonywać poprawek, wykreśleń i dopisków. Należy jednak pamiętać aby każda znacząca zmiana została podpisana i opatrzona datą przez testatora. Ponadto trzeba dążyć do tego, aby tekst testamentu stanowił graficznie zwartą całość.

Art. 949 § 1 kodeksy cywilnego nakazuje uznawać testament własnoręczny za testament sporządzony w całości:

1. pismem ręcznym,
2. podpisany,
3. opatrzony datą.

Spadkodawca nie może korzystać z maszyny do pisania lub komputera. Pismo drukowane, nawet podpisane przez testatora, nie jest pismem własnoręcznym. Z uwagi na fakt, iż pismo osób fizycznych wykazuje indywidualne cechy pozwalające ustalić piszącego, wymóg ten zapobiega jego sfałszowaniu przez inne osoby. Testament może zostać napisany dowolnym narzędziem piszącym (ołówek, flamaster) i na dowolnym podłożu (nie musi to być kartka papieru, może to być np. kawałek materiału).

Dla ważności testamentu własnoręcznego konieczne jest umieszczenie pod treścią rozrządzeń testamentowych podpisu testatora. Podpis spełnia następujące funkcje: świadczy o tym, że osoba sporządzająca testament miała wole i świadomość testowania, pozwala zidentyfikować spadkodawcę, zabezpiecz pismo przed zmianami i dopisywaniem czegokolwiek, jest wyrazem ukończonego oświadczenia woli. W literaturze powszechnie przyjmuje się, że podpis powinien składać się  pełnego imienia  nazwiska, jest to zawsze najbezpieczniejsza forma, ale dopuszcza się użycie pierwszej litery imienia i całego nazwiska, lub samego nazwiska. Nie stanowią prawidłowego podpisu ani inicjały, ani parafa.

Umieszczenie w testamencie daty służy osiągnięciu dwóm celom: ustaleniu, czy testator w chwili sporządzenia testamentu miał zdolność testowania oraz ustaleniu kolejności sporządzonych testamentów. Data wskazująca chwilę sporządzenia testamentu powinna zawierać oznaczenie dnia, miesiąca i roku lub opis , np. "Wigilia Bożego Narodzenia 2014 ". Data może zostać umieszczona w dowolnym miejscu testamentu, np. na początku, w treści rozrządzeń lub też na końcu - obok podpisu. Zasadniczo pominięcie podpisu i daty w testamencie skutkuje jego nieważnością. W przypadku, kiedy testator nie umieścił daty, ale nie ma wątpliwości co jego zdolności do sporządzenia testamentu, treści testamentu lub wzajemnego stosunku kilku testamentów, pozostaje on ważny.

Czytaj więcej »

Testamenty cz. I - kilka słów wstępu, rodzaje testamentów

Czy warto spisać testament, skoro istnieje dziedziczenie ustawowe ? Schemat dziedziczenia ustawowego jest przejrzysty i dokładnie rozpisany w kodeksie cywilnym, zatem jeśli nie chcemy go zmieniać, nie ma potrzeby tworzenia testamentu. Natomiast, w przypadku, gdy testator chce w inny sposób rozporządzić swoim majątkiem musi spisać testament. Dzisiejszy artykuł zapoczątkuje cykl artykułów w których to przedstawię i wyjaśnię Państwu czym jest testament oraz jakie są jego rodzaje, wskażę jak sporządzić poprawnie dany testament oraz co powoduje nieważność sporządzonego testamentu.
Zasadniczym aktem prawnym w polskim prawodawstwie zawierającym regulacje stosunków cywilnoprawnych między osobami fizycznymi i osobami prawnymi jest Kodeks cywilny, którego art. od 949 do 988 regulują kwestie prawne związane z rodzajami oraz formą testamentu. Aby rozrządzić całością lub częścią swojego majątku na wypadek śmierci, jedyną skuteczną czynnością przysługującą osobie fizycznej jest sporządzenie testamentu. W przypadku niesporządzenia testamentu dorobek życia trafi w ręce spadkobierców ustawowych.
Poniżej przedstawię Państwu znaczenie kilku kluczowych pojęć.

1. Czym jest testament ?

Pojęcie testamentu należy rozumieć dwojako. Po pierwsze, testament to czynność prawna obejmująca rozrządzenie majątku na wypadek śmierci. W tym znaczeniu testament to tyle co samo sporządzenie testamentu, a więc fizyczne jego stworzenie. W drugim znaczeniu testament to środek dowodowy - dokument zawierający treść oświadczenia spadkodawcy. Kim jest spadkodawca ? Jest to osoba fizyczna, po śmierci której majątek przechodzi na inne podmioty, tzn. spadkobierców . Spadkobiercą, czyli podmiotem, na który przechodzi ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, może być zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna, a także jednostka organizacyjna. Te kategorie podmiotów wyposażone zostały przez ustawę w zdolność do dziedziczenia. 

2. Kto może sporządzić testament ? 

Testament może sporządzić tylko osoba fizyczna, posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych. Sporządzenie testamentu jest czynnością o charakterze osobistym, nie można go sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela. 

 3. Jakie są rodzaje testamentów ?

Testament można sporządzić w jednej z trzech form przewidzianych przez polskie prawo spadkowe, tj. w formie testamentu własnoręcznego (testament holograficzny), w formie aktu notarialnego, bądź w formie testamentu alograficznego, sporządzonego w obecności określonych osób urzędowych. W nadzwyczajnych sytuacjach, gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy i nie jest możliwe zachowanie jednej z wyżej wymienionych form można sporządzić testament w formie szczególnej tzn. testament ustny, testament sporządzony podczas podróżny na polskim statku morskim lub powietrznym, lub testament wojskowy. 

Czytaj więcej »